Cái giá của “người khác”

Con người khác nhau. Về tính khí, ngôn ngữ, văn hóa, khả năng, niềm tin, hoàn cảnh. Những khác biệt này không phải là ngoại lệ. Chúng là chất liệu bình thường của cuộc sống. Tự bản thân sự khác biệt không mang sức nặng đạo đức nào.

Vấn đề không phải là sự khác biệt. Vấn đề là điều xảy ra khi sự khác biệt thôi là một lời mô tả và trở thành một định nghĩa — khi “không giống tôi” lặng lẽ được ghi nhận là “tách rời khỏi tôi ở tầng nền tảng.”

Bước chuyển này hiếm khi lộ rõ. Nó không mang cảm giác thù địch. Nó mang cảm giác của lẽ thường.

Sự chú ý thu hẹp lại. Việc thấy mình trong người khác yếu đi. Đời sống bên trong của người khác lùi ra xa — không phải vì nó bị phủ nhận, mà vì nó không còn ở phía trước nữa.

Những lời giải thích xuất hiện, tạo ra khoảng cách mà không cần thù địch công khai: khác biệt về giá trị, khác biệt về lựa chọn, khác biệt về trách nhiệm. Những lời giải thích này nghe chừng mực. Chúng nghe chín chắn.

Và chính vì chúng nghe chừng mực, chúng làm việc của mình một cách lặng lẽ. Sự khác biệt trở thành khoảng cách mà không ai để ý đến bước chuyển ấy.

Nếu người khác tách biệt tận gốc, nỗi đau của họ trở thành thông tin chứ không phải trải nghiệm. Bạn có thể thừa nhận nó mà không bị nó chạm đến. Bạn có thể cân nó với lợi ích của bạn, lợi ích của nhóm bạn, lòng trung thành của bạn với một ý tưởng.

Điều này không cần đến lòng thù hận. Sự thờ ơ là đủ.

Sự thờ ơ dễ chịu. Nó làm dịu căng thẳng về đạo đức. Theo thời gian, nó trở thành thói quen. Nó có vẻ bình thường. Nó biến mất khỏi tầm mắt.

Khuôn mẫu này mạnh lên khi sự tách biệt được hệ tư tưởng chống lưng — nhất là hệ tư tưởng tự nhận mình nắm lời sau cùng.

Khi một hệ thống niềm tin dạy rằng mối quan hệ quan trọng nhất trong đời một người không phải là với những người khác mà là với một quyền uy bên ngoài, một thứ bậc lặng lẽ hiện ra:

Trước hết, lòng trung thành với quyền uy.

Sau đó, lòng trung thành với hệ thống niềm tin.

Sau đó, lòng trung thành với nhóm.

Chỉ đến lúc đó, mới là người đang đứng trước mặt bạn.

Một khi thứ bậc ấy được chấp nhận, những điều khác thường trở nên có thể biện minh được.

Nếu vâng phục là điều tốt cao nhất, việc làm hại có thể được diễn giải lại thành bổn phận. Nếu niềm tin là đức tính cao nhất, sự hoài nghi có thể được diễn giải lại thành mối nguy. Điều này không cần đến ác ý. Nó cần đến sự chắc chắn.

Lịch sử cho thấy điều này hết lần này đến lần khác.

Bạo lực được hệ tư tưởng biện minh không bắt đầu từ sự tàn nhẫn. Nó bắt đầu từ sự chắc chắn.

Một trong những phần thưởng nguy hiểm nhất của sự tách biệt là sự tự cho mình là đúng.

Sự tự cho mình là đúng mang cảm giác trong sạch. Nó mang cảm giác có mục đích. Nó mang cảm giác chính đáng.

Nó cho phép một người làm hại mà không cảm thấy mình đang làm hại.

Một khi ai đó bị xếp là người khác tận gốc — sai trái, ô uế, nguy hiểm, độc ác — phép tính đạo đức thay đổi. Những hành động lẽ ra có vẻ không thể chịu nổi bắt đầu có vẻ cần thiết.

Khuôn mẫu này không chỉ có trong tôn giáo.

Nó xuất hiện trong các phong trào chính trị, các bản sắc dân tộc, các thứ bậc chủng tộc, những cuộc thập tự chinh đạo đức đủ mọi loại. Nội dung thay đổi. Cấu trúc vẫn như cũ.

Cấu trúc ấy đơn giản: tôi đứng về phía sự thật. Bạn đứng bên ngoài nó. Vì vậy những gì tôi làm với bạn là chính đáng.

Chính sự tách biệt làm cho cấu trúc ấy vững chắc.

Cái giá của sự tách biệt không chỉ được đo bằng bạo lực. Bạo lực là biểu hiện dễ thấy nhất của nó. Cái giá sâu hơn của nó lặng lẽ hơn — nó định hình lại cách cuộc sống được trải nghiệm, ngay cả khi không ai có ý làm hại.

Khi sự tách biệt là điểm xuất phát, sự tồn tại trở thành thứ mỗi người phải một mình xoay xở. Sự kết nối trở thành chuyện tùy ý. Ý nghĩa trở thành chuyện riêng.

Sự an toàn trở thành thứ để bảo vệ chứ không phải để chia sẻ.

Kết quả lộ ra trong nỗi cô đơn ngay cả giữa những người khác. Trong nỗi lo âu bắt rễ từ việc đứng một mình. Trong những mối quan hệ bị coi như giao dịch chứ không phải sự cùng tham gia. Trong ý nghĩa được giao khoán cho quyền uy chứ không phải được tìm thấy trong sự kết nối của đời sống thật.

Những điều này không cần đến sự tàn nhẫn. Chúng tự nhiên nảy sinh từ một thế giới trong đó con người được mặc nhiên coi là tách biệt và sự kết nối là thứ yếu.

Nếu sự tách biệt là sự thật nền tảng nhất, những cái giá này đơn giản là cái giá của việc sống.

Nhưng nếu nó không phải là sự thật nền tảng nhất — nếu nó là một góc nhìn hữu ích bị nhầm thành lời sau cùng — thì mọi thứ được xây trên nó cần được xem xét lại.

Việc xem xét lại ấy đòi hỏi phải nhìn vào một ý tưởng có ảnh hưởng đặc biệt lớn — hiện thân mạnh mẽ nhất, lan rộng nhất và có hệ quả lớn nhất của sự tách biệt từng được dựng nên.

Ý tưởng rằng Thượng Đế ở bên ngoài thế giới.

Không phải vì tôn giáo là kẻ thù. Mà vì trong lịch sử, chưa thể chế nào làm nhiều hơn để khiến sự tách biệt mang vẻ thiêng liêng. Để đặt câu hỏi về sự tách biệt một cách trung thực, chúng ta phải nhìn vào nơi nó được trao quyền uy sâu xa nhất.