Thượng Đế và vũ trụ

Qua những truyền thống hữu thần lớn, qua nhiều thế kỷ, bất chấp những khác biệt rất lớn về hình ảnh và câu chuyện, chữ “Thượng Đế” vẫn được dùng để chỉ về một điều nhất quán đến lạ lùng:

Có mọi quyền năng. Biết mọi điều. Có mặt ở mọi nơi. Nguồn gốc của mọi thứ đang tồn tại. Không phụ thuộc vào bất cứ thứ gì khác.

Đây không phải là những nét tính cách. Chúng là những cố gắng để gọi tên bất cứ cái gì là tối hậu — bất cứ cái gì mà mọi thứ khác phụ thuộc vào.

Gỡ bỏ phần thần thoại đi, và cái còn lại không phải là một nhân vật. Đó là một sự mô tả về điều phải đúng với bất cứ cái gì là nền tảng của mọi thứ.

Bạn đã từng đứng ngoài trời vào một đêm quang đãng và ngước nhìn lên. Không phải như một nhà khoa học. Không phải như một nhà thần học. Như một con người. Và có điều gì đó trong tầm vóc của nó — chiều sâu, sự im lặng, cách ánh sáng cứ đến mãi từ những nơi chốn như chúng từng là từ rất lâu về trước — đã khiến chữ “Thượng Đế” thôi có cảm giác như một câu trả lời, và bắt đầu có cảm giác như tên gọi của cái mà bạn vốn đã ở bên trong.

Bạn không cầu nguyện. Bạn không nghĩ về một đấng nào đó. Bạn đang nhìn vào một thứ bao gồm cả bạn. Một thứ không cần phải chỉ tay về phía nó, vì bạn đang ở bên trong nó.

Cảm giác ấy có một cái tên. Cái tên không phải là cảm giác. Nhưng cảm giác chính là điều mà cái tên đang cố mang theo.

Giờ hãy nghĩ về mọi thứ đang tồn tại — không phải như một tập hợp những vật thể trôi nổi trong không gian trống rỗng, mà như toàn thể của tất cả những gì đang có, bao gồm mọi quá trình, mọi trải nghiệm, mọi khoảnh khắc của sự nhận biết nảy sinh bên trong nó. Chúng ta gọi nó là vũ trụ.

Không có gì tồn tại bên ngoài vũ trụ. Không có gì hành động độc lập với nó. Nếu quả thật có thứ gì tồn tại vượt ra ngoài nó, thì toàn thể sẽ không còn là toàn thể. Nó sẽ là một phần của một thứ lớn hơn.

Dù chữ “Thượng Đế” đang cố gọi tên điều gì — tính tối hậu, sự không phụ thuộc, cái nền của mọi thứ — những vai trò ấy đều đã được vũ trụ đảm nhận.

Điều được đề xuất ở đây không phải rằng Thượng Đế là một vật thể vật chất. Mà rằng chữ “Thượng Đế” xưa nay vẫn luôn chỉ về một điều có thật, và cái điều mà nó chỉ về ấy không cần đến một bên ngoài. Cái được, nếu điều này được chấp nhận, là sự thiêng liêng không còn bị hoãn lại cho tới một đời sau hay bị giao phó cho một thể chế — nó ở ngay nơi bạn đang đứng. Cái mất, nếu điều này được chấp nhận, là Đấng có nhân cách cụ thể của thuyết hữu thần truyền thống không còn nữa. Đánh đổi là đánh đổi. Cuốn sách không yêu cầu bạn chấp nhận nó. Cuốn sách cho bạn thấy chấp nhận nó sẽ có nghĩa là gì.

Đến đây, một lời phản bác dễ đoán trước: “Có phải bạn đang nói Thượng Đế chỉ là vật chất?”

Không.

Lời phản bác ấy cho rằng vũ trụ chỉ gồm những vật chết. Không phải vậy.

Vũ trụ bao gồm vật chất và năng lượng, không gian và thời gian, quá trình và cấu trúc — và sự nhận biết. Trải nghiệm có tồn tại. Ngay lúc này bạn đang có một trải nghiệm. Sự nhận biết không phải là thứ được thêm vào từ bên ngoài. Nó nảy sinh bên trong những gì đang tồn tại.

Nói rằng Thượng Đế và toàn thể sự tồn tại là cùng một thứ không phải là thu nhỏ điều huyền bí. Đó là đặt điều huyền bí vào nơi nó thật sự ở — không phải ở đâu khác, không phải ở trên cao, không phải ở phía sau, mà ở đây.

Vì sao Thượng Đế lại hay được hình dung như một con người đến thế?

Vì ý thức dễ nhận ra chính nó nhất dưới dạng một con người.

Chúng ta là những sinh thể có ý thức, có chủ đích. Khi gặp một điều gì đó bao la, đầy sức mạnh và vượt quá sự hiểu biết của mình, chúng ta theo bản năng gán cho nó một gương mặt và một ý chí. Điều đó khiến nó trở nên gần gũi. Điều đó khiến nó dễ tiếp cận bằng cảm xúc.

Nhưng sự dễ tiếp cận bằng cảm xúc không đồng nghĩa với sự chính xác.

Vũ trụ không cần một tính cách để có ý nghĩa.

Một cơn bão không cần có ý định để gây tàn phá.

Sự tồn tại không cần có ưa ghét để có thật.

Nếu vũ trụ chỉ là máy móc, gọi nó là Thượng Đế sẽ nghe rỗng tuếch. Nhưng vũ trụ không chỉ là máy móc.

Nó là một thứ mà trong đó có trải nghiệm diễn ra.

Bạn là một điểm mà tại đó vũ trụ nhận biết được chính nó. Không trọn vẹn. Không ở khắp mọi nơi. Ở một nơi. Khi bạn nhìn các vì sao, mọi thứ đang tồn tại — trong khoảnh khắc ấy — đang nhìn chính nó qua đôi mắt bạn.

Đây không phải là thơ. Nó được suy ra trực tiếp từ sự thật rằng bạn được làm nên từ vũ trụ và có ý thức bên trong nó.

Bạn không bước vào vũ trụ — bạn đi ra từ nó — vũ trụ cũng là bạn.

Nếu mọi thứ đang tồn tại là một thứ, thì không cá nhân nào có thể là Thượng Đế hay là vũ trụ theo nghĩa trọn vẹn. Mỗi chúng ta đều có giới hạn. Mỗi người có một góc nhìn do hoàn cảnh định hình.

Nhưng mỗi người là một biểu hiện của toàn thể — không tách biệt khỏi nó, không được làm ra riêng rẽ với nó, mà nảy sinh bên trong nó và được làm nên từ nó.

Một con sóng không tách biệt khỏi đại dương. Nhưng nó không phải là cả đại dương. Một con người không tách biệt khỏi toàn thể. Nhưng không một con người nào là toàn thể.

Điều này giữ được sự thống nhất mà không khuyến khích sự tự thổi phồng.

Không ai được tự nhận cho mình một vị trí đặc biệt.

Mọi người đều tham gia ngang hàng nhau.

Trong cách hiểu này, việc làm hại không còn là sự vi phạm những luật lệ thần thánh. Nó là một sự hiểu lầm về cái mà bạn đang tác động vào.

Hành động bạo lực với một người khác là cư xử như thể thế giới bị chia ra để chống lại chính nó.

Sự tàn nhẫn không trở thành điều bị cấm. Nó trở thành một sự nhầm lẫn. Nó không còn hợp lý nữa.

Lòng trắc ẩn trở thành cách đáp lại rõ ràng nhất trước một thế giới được hiểu đúng.

Câu hỏi tự nhiên nảy ra tiếp theo chính là câu bạn vốn đang hỏi: nếu mọi thứ là một, vì sao nó lại trông như là nhiều?

Nếu sự thống nhất là cái nền, vậy mọi khác biệt từ đâu mà ra?

Bạn không thể đi tiếp mà không trả lời câu này. Và lập luận cũng không thể.