Mungu na Ulimwengu

Katika mapokeo makuu ya kumwamini Mungu, kwa karne nyingi, licha ya tofauti kubwa mno za taswira na hadithi, neno “Mungu” limetumika kuelekeza kwenye kitu ambacho, kwa kushangaza, kimebaki kilekile:

Mwenye uweza wote. Mjuzi wa yote. Aliye kila mahali. Chanzo cha kila kitu kilichopo. Asiyetegemea kitu kingine chochote.

Hizi si sifa za haiba. Ni majaribio ya kukipa jina chochote kilicho kikuu kabisa — chochote ambacho kila kitu kingine kinakitegemea.

Ondoa hekaya, na kinachobaki si mhusika. Ni maelezo ya kile ambacho lazima kiwe kweli kuhusu chochote kilicho msingi wa kila kitu.

Umewahi kusimama nje usiku usio na mawingu na kutazama juu. Si kama mwanasayansi. Si kama mwanatheolojia. Kama mtu. Na kitu fulani katika ukubwa wake — kina, ukimya, jinsi mwanga unavyoendelea kufika kutoka mahali kama palivyokuwa zamani sana — kilifanya neno “Mungu” liache kuhisika kama jibu na lianze kuhisika kama jina la kile ulichokuwa tayari ndani yake.

Hukuwa unasali. Hukuwa unamfikiria kiumbe fulani. Ulikuwa unatazama kitu kinachokujumuisha wewe. Kitu kisichohitaji kuonyeshwa kwa kidole kwa sababu uko ndani yake.

Hisia hiyo ina jina. Jina si hisia. Lakini hisia ndiyo kile ambacho jina linajaribu kubeba.

Sasa fikiria kila kitu kilichopo — si kama mkusanyiko wa vitu vinavyoelea katika anga tupu, bali kama jumla ya yote yaliyopo, ikiwemo kila mchakato, kila uzoefu, kila wakati wa utambuzi unaotokea ndani yake. Tunakiita Ulimwengu.

Hakuna kilichopo nje ya Ulimwengu. Hakuna kinachotenda bila kuutegemea. Kama kitu fulani kingekuwepo nje yake, basi jumla isingekuwa jumla. Ingekuwa sehemu ya kitu kikubwa zaidi.

Chochote ambacho neno “Mungu” linajaribu kukipa jina — ukuu kabisa, kutotegemea kitu, msingi wa kila kitu — nafasi hizo tayari zimeshikwa na Ulimwengu.

Kinachopendekezwa hapa si kwamba Mungu ni kitu cha kimwili. Ni kwamba neno “Mungu” daima limekuwa likielekeza kwenye kitu halisi, na kwamba kitu hicho kinachoelekezwa hakihitaji upande wa nje. Faida, hili likikubaliwa, ni kwamba utakatifu hauahirishwi tena hadi maisha baada ya kifo wala haukabidhiwi kwa taasisi — uko pale unaposimama. Gharama, hili likikubaliwa, ni kwamba ile Nafsi mahususi ya imani ya jadi katika Mungu imetoweka. Mabadilishano ni mabadilishano. Kitabu hakikuombi uyakubali. Kitabu kinakuonyesha maana ya kuyakubali.

Hapa, pingamizi linalotabirika: “Je, unasema Mungu ni maada ya kimwili tu?”

Hapana.

Pingamizi hilo linadhani kwamba Ulimwengu umeishia kwenye vitu mfu. Sivyo.

Ulimwengu unajumuisha maada na nishati, anga na wakati, mchakato na muundo — na utambuzi. Uzoefu upo. Unapitia mmoja sasa hivi. Utambuzi si nyongeza kutoka nje. Unatokea ndani ya kile kilichopo.

Kusema kwamba Mungu na jumla ya kuwepo ni kitu kilekile si kulipunguza fumbo. Ni kuliweka fumbo pale lilipo hasa — si mahali pengine, si juu, si nyuma, bali hapa.

Kwa nini mara nyingi hivi Mungu huwaziwa kama mtu?

Kwa sababu fahamu hujitambua kwa urahisi zaidi katika umbo la mtu.

Sisi ni viumbe wenye fahamu na makusudi. Tunapokutana na kitu kikubwa mno, chenye nguvu, na kilicho nje ya uelewa wetu, kwa silika tunakipa uso na utashi. Hili hukifanya kiwe rahisi kujihusisha nacho. Hukifanya kifikike kihisia.

Lakini kufikika kihisia si sawa na usahihi.

Ulimwengu hauhitaji haiba ili uwe na maana.

Dhoruba haihitaji nia ili iharibu.

Kuwepo hakuhitaji mapendeleo ili kuwe halisi.

Kama Ulimwengu ungekuwa mitambo tu, kuuita Mungu kungehisika kutupu. Lakini Ulimwengu si mitambo tu.

Ni kitu ambamo uzoefu hutokea.

Wewe ni nukta ambapo Ulimwengu unajitambua wenyewe. Si kikamilifu. Si kila mahali. Mahali pamoja. Unapotazama nyota, kila kitu kilichopo — katika wakati huo — kinajitazama chenyewe kupitia macho yako.

Hili si ushairi. Linafuata moja kwa moja kutoka kwenye ukweli kwamba umeundwa kwa Ulimwengu na una fahamu ndani yake.

Hukufika ndani ya Ulimwengu — ulitoka ndani yake — Ulimwengu pia ni wewe.

Ikiwa kila kitu kilichopo ni kitu kimoja, basi hakuna mtu binafsi anayeweza kuwa Mungu au Ulimwengu kwa maana kamili. Kila mmoja wetu ana mipaka. Kila mmoja ana mtazamo mmoja uliofinyangwa na mazingira.

Lakini kila mtu ni udhihirisho wa kile kizima — si aliyetengana nacho, si aliyeundwa kando yake, bali anayetokea ndani yake na aliyeundwa kwacho.

Wimbi halijatengana na bahari. Lakini si bahari nzima. Mtu hajatengana na kile kizima. Lakini hakuna mtu aliye kile kizima.

Hili linalinda umoja bila kuhimiza kujikweza.

Hakuna mtu anayeruhusiwa kudai nafasi ya pekee.

Kila mtu anashiriki kwa usawa.

Katika uelewa huu, madhara si tena ukiukaji wa kanuni za kimungu. Ni kutoelewa kile unachokitendea.

Kumtendea mtu mwingine kwa jeuri ni kuenenda kana kwamba dunia imegawanyika dhidi yake yenyewe.

Ukatili haugeuki kuwa marufuku. Unageuka kuwa mkanganyiko. Unaacha kuwa na maana.

Huruma inakuwa jibu lililo wazi zaidi kwa dunia inayoeleweka kwa usahihi.

Swali linalofuata kwa kawaida ndilo ambalo tayari unauliza: ikiwa kila kitu ni kimoja, kwa nini kinaonekana kama vingi?

Ikiwa umoja ndio msingi, tofauti zote hizi zinatoka wapi?

Huwezi kusonga mbele bila kujibu hili. Wala hoja haiwezi.