Jinsi Mungu Alivyokuwa wa Nje

Jamii zilipokua, maelezo yao nayo yalikua. Kile kilichohisiwa zamani kama uwanja hai wa nguvu, polepole kilipewa sura ya mtu. Radi ikawa mungu. Uzazi ukawa mungu wa kike. Wakati, kifo, vita, hekima — kila kimoja kilipewa uso na utashi.

Kupewa sura ya mtu kuliifanya dunia iwe kitu cha kuhusiana nacho. Pia kuliifanya iwe kitu cha kutawaliwa.

Mara kilicho kitakatifu kilipofikiriwa kuwa na utashi, kiliweza kuamuru. Mara kilipoweza kuamuru, kiliweza kutiiwa. Na mara utii ulipokuwa kiini, uhusiano ulibadilika — kutoka ushiriki hadi ngazi za mamlaka.

Kadiri muda ulivyopita, Mungu alihamia juu, katika wazo na katika taswira. Mungu akaja kueleweka kuwa yuko “juu,” “zaidi,” “nje” ya dunia. Kilicho kitakatifu hakikuwa tena kimefumwa ndani ya kuwepo. Kilitawala juu yake.

Badiliko hili lilikuwa la taratibu. Lakini lilikuja kwa gharama.

Mungu anapowekwa nje ya dunia, mgawanyiko unaingizwa: muumba huku, viumbe kule.

Hili linaonekana dhahiri. Mfinyanzi si chungu. Msanifu majengo si jengo.

Lakini mfano huu unavunjika hasa pale ambapo ni muhimu.

Mfinyanzi yupo bila kukitegemea chungu. Lakini ikiwa Mungu anaeleweka kuwa kile ambacho kila kitu kinakitegemea — kuwa kile kilicho cha msingi kuliko vyote — basi Mungu hawezi kusimama na dunia katika uhusiano uleule ulio kati ya mtengenezaji na kitu. Mtengenezaji anaweza kuondoka akakiacha alichokitengeneza. Ikiwa Mungu yuko kila mahali na ndani ya kila kitu, hakuna mahali pa kuondokea.

Mara Mungu anapofikiriwa kuwa mmoja kati ya waliopo — hata kama ndiye wa juu kuliko wote — jambo la kuamua hutokea.

Mungu anakuwa kitu kimoja, na kila kitu kingine kinakuwa kitu kingine.

Umbali unachukua nafasi ya umoja.

Utii unachukua nafasi ya ushiriki.

Kilicho kitakatifu si tena msingi wa kuwepo. Kinakuwa kitu cha kuaminiwa.

Mara Mungu anapokuwa wa nje, kumfikia Mungu lazima kupitie kwa mpatanishi. Maarifa kuhusu Mungu lazima yatoke mahali fulani — maandiko, kanuni za imani, ukuhani, mapokeo.

Mwanzoni hili halina madhara. Jamii zinahitaji hadithi na mifumo ya pamoja.

Lakini mamlaka yana mvuto. Yanavuta maana kwenda juu.

Ukweli unakuwa kitu kinacholetwa badala ya kugunduliwa. Maadili yanakuwa kitu kinachoamriwa badala ya kueleweka.

Kazi ya mtu binafsi inakuwa kuendana na utashi wa nje badala ya kuelewa waziwazi kile kinachoendelea hasa.

Sasa mtu anaweza kusema, kwa dhati na bila nia mbaya: uhusiano wangu na Mungu uko sawa, kwa hiyo matendo yangu yana haki.

Hili halihitaji ukatili. Linahitaji uhakika.

Kitu cha msingi kilisahauliwa katika badiliko hili — si kwa makusudi, bali kimuundo. Si na watu wabaya. Na sisi sote, taratibu, kwa karne nyingi.

Kilichopotea ni hisia kwamba kuwepo kwenyewe ni kutakatifu. Si kwa amri wala kwa imani, bali kwa sababu ya jinsi kulivyo.

Mungu anapokuwa wa nje, dunia inakuwa ya mpito.

Maisha haya yanakuwa mtihani badala ya ushiriki.

Kilicho kitakatifu kinaahirishwa — hadi mbinguni, hadi maisha baada ya kifo, hadi hukumu — badala ya kutambuliwa kuwa kipo.

Na kilicho kitakatifu kinapoahirishwa, mateso yanakuwa rahisi zaidi kuvumilia. Si kwa sababu mtu yeyote alichagua kuwa mkatili. Kwa sababu usanifu ulitoa dokezo la kimya: kilicho halisi kiko mahali pengine. Maisha haya ni ya muda. Mateso ya hapa si jambo kuu.

Dokezo hilo halikubuniwa na watu wakatili. Lilirithiwa na watu wema. Na watu wema, wakiwa wameshika dokezo hilo, waliona ni rahisi zaidi kidogo tu — si kusababisha mateso, bali kuyapuuza.

Si mateso yao wenyewe.

Ya watu wengine.

Hii ndiyo gharama ya kimuundo. Si ukatili. Kitu cha kimya zaidi. Ruhusa ya kuangalia pembeni.

Ikiwa Mungu ana nguvu zote, anajua yote, na yupo kila mahali — Mungu yuko nje ya nini hasa?

Ikiwa hakuna kilichopo zaidi ya kila kitu, basi kumweka Mungu nje ya kila kitu hakuna maana. Ikiwa Mungu yuko kila mahali, basi Mungu hayuko mahali pengine.

Mungu wa nje hahitaji kushambuliwa. Kimya kimya anakosa mantiki chini ya uzito wa maelezo yake mwenyewe.

Kumkataa Mungu wa nje haimaanishi kushusha kila kitu hadi kuwa maada mfu. Hilo ni chaguo la uongo.

Mbadala si ukanamungu. Ni uwepo wa ndani, ukifuatwa hadi mwisho.

Uwepo wa ndani haumkani Mungu. Unakana umbali.

Unasema kwamba Mungu hajatengana na kile kilichopo. Hasimami kando kama mtawala au hakimu. Ni kitu kimoja na kuwepo kwenyewe — si kama ushairi, bali kama maelezo rahisi kabisa yenye maana.

Ikiwa hili ni sahihi, dunia si kitu kilichotengenezwa na Mungu kisha kikaachwa kijiendeshe.

Ni udhihirisho unaoendelea wa kile Mungu alicho.

Na sisi — viumbe wenye fahamu ndani yake — si watazamaji. Sisi ni dunia ikijitambua.