Vì sao chúng ta cảm thấy mình tách biệt

Lý do đơn giản nhất khiến chúng ta cảm thấy mình tách biệt là cơ thể.

Hệ thần kinh của bạn được tạo nên để sống sót. Nó lập bản đồ các mối đe dọa và các cơ hội. Nó biết cái gì thuộc về cơ thể sống và cái gì không.

Cơn đói được cảm thấy ở đây, trong cái bụng này. Cơn đau được cảm thấy ở đây, trong cơ thể này. Xúc giác, thăng bằng, nhiệt độ — mọi tín hiệu đều nói cùng một điều: hãy bảo vệ cơ thể này.

Xét về chuyện giữ mạng sống, việc chia thế giới thành “tôi” và “không phải tôi” là hoàn toàn hợp lý. Một con vật không phân biệt được chính nó với môi trường quanh nó sẽ không sống được lâu.

Sự tách biệt không phải là một sai lầm. Nó là một chiến lược để sống sót.

Nhưng một chiến lược không đồng nghĩa với sự thật.

Một tấm bản đồ có ích, nhưng tấm bản đồ không phải là vùng đất. Một thứ có thể hoạt động xuất sắc mà vẫn không phải là lời sau cùng về những gì tồn tại.

Bên trên đường vạch của cơ thể, tâm trí thêm vào một người kể chuyện.

Con người làm một điều đáng kinh ngạc: chúng ta tự kể cho mình một câu chuyện về việc mình là ai.

Chúng ta lấy những cảm giác, ký ức, nỗi sợ, hy vọng, thói quen, rồi dệt chúng thành một nhân vật.

“Đây là tôi. Đây là cuộc đời tôi. Đây là điều tôi quan tâm. Đây là điều tôi sợ.”

Câu chuyện này có ích. Nó tạo ra sự liền mạch. Nó cho phép chúng ta học hỏi, lập kế hoạch, nhận lấy trách nhiệm, tìm ra ý nghĩa.

Nhưng nó cũng củng cố cảm giác rằng cái tôi là một vật — một vật thể rắn chắc di chuyển giữa một thế giới gồm những vật thể rắn chắc khác, tách biệt khỏi mọi thứ còn lại.

Khi người ta nói “tôi”, phần lớn họ không chắc mình muốn nói gì.

Một cơ thể? Một tính cách? Một tâm trí? Một thứ gì đó đằng sau tâm trí?

Họ không chắc vì cảm giác về “tôi” khi đến đã được lắp ráp sẵn. Nó tỏ ra là điều hiển nhiên. Không ai hỏi xem nó có chính xác không.

Một khi trung tâm ấy được mặc định, mọi thứ còn lại trở thành “người khác”.

Nếu cơ thể vạch một đường và tâm trí củng cố nó, ngôn ngữ khiến nó có vẻ vĩnh viễn.

Ngôn ngữ hoạt động bằng cách chia mọi thứ thành những mảnh có tên. Cây. Bầu trời. Người. Người lạ. Của tôi. Của bạn. Những sự phân chia này có ích. Không có chúng, bạn không thể giao tiếp, hợp tác hay suy nghĩ rõ ràng.

Nhưng sự hữu ích có thể lặng lẽ biến thành nhầm lẫn.

Vì ngôn ngữ chia cắt, nó có thể khiến sự chia cắt trông như bản chất nền tảng của thực tại. Chúng ta bắt đầu đối xử với những thứ có tên như thể chúng thật sự là những thực thể tách biệt, chứ không phải những mẫu hình bên trong một quá trình duy nhất.

Hãy nghĩ về từ “đại dương”.

Nó gọi tên một thứ nghe như một vật thể. Nhưng đại dương không phải một vật thể đơn lẻ như một hòn đá. Nó là những dòng chảy, nhiệt độ, áp suất, thủy triều, tất cả cùng chuyển động.

Từ ấy khiến nó nghe có vẻ rắn chắc. Nó không rắn chắc.

Từ ngữ là cần thiết.

Nhưng chúng có thể gợi ra sự tách biệt ở nơi chỉ có sự kết nối.

Sự tách biệt không dừng lại ở chuyện cá nhân. Nó trở thành chuyện xã hội.

Chúng ta lập thành nhóm. Chúng ta thừa hưởng những bản sắc. Chúng ta vạch đường giữa “chúng ta” và “họ”.

Điều này có từ xa xưa, và không phải lúc nào nó cũng có hại. Cộng đồng có thể là nguồn nuôi dưỡng. Văn hóa chung tạo ra cảm giác thuộc về.

Rắc rối bắt đầu khi khác biệt trở thành khoảng cách — khi “không giống tôi” biến thành “kém hơn tôi” hay “chẳng liên quan gì đến tôi”.

Đến lúc đó, sự đồng cảm trở thành điều không bắt buộc.

Đời sống nội tâm của người khác — nỗi sợ của họ, hy vọng của họ, sự kiệt sức của họ — mờ dần khỏi tầm nhìn. Không phải vì nó bị chối bỏ. Vì nó không còn được cảm nhận.

Điều này thường không tự xưng là sự tàn nhẫn. Nó tự xưng là sự phải lẽ.

“Họ khác chúng ta.”

“Họ không cùng giá trị với chúng ta.”

“Họ đã chọn điều này.”

Những câu này được nói ra một cách bình thản. Chính điều đó mang lại sức mạnh cho chúng.

Bên dưới cơ thể, câu chuyện, ngôn ngữ và nhóm, có một bước chuyển mà hầu như không ai bắt gặp mình đang thực hiện.

Chúng ta đi từ tôi cảm thấy mình tách biệt đến tôi tách biệt ở tầng nền tảng.

Bước chuyển ấy có vẻ tự nhiên. Nhưng nó không được bảo đảm.

Trải nghiệm do góc nhìn định hình. Góc nhìn được thiết kế để có giới hạn. Và giới hạn không có nghĩa là cô lập.

Khi bạn nhìn mặt trời mọc, nó dường như ở bên ngoài bạn. Nhưng ánh sáng đi vào mắt bạn, trở thành tín hiệu điện, trở thành một trải nghiệm. Vào khoảnh khắc ấy, đường giữa “bên trong” và “bên ngoài” nằm chính xác ở đâu?

Khi bạn thở, thế giới kết thúc ở đâu và bạn bắt đầu từ đâu?

Trong đời sống thường ngày, chúng ta không ngừng định hình lẫn nhau. Ngôn ngữ, niềm tin, bản sắc — những thứ này được thừa hưởng trước khi được lựa chọn. Không ai một mình trở thành con người của mình.

Một cái tôi hoàn toàn độc lập là thứ khó tìm thấy.

Vậy bước đầu tiên chỉ đơn giản là sự trung thực trong suy nghĩ: sự tách biệt là một trải nghiệm. Nó có thể không phải là lời sau cùng về việc chúng ta là gì.

Ranh giới có tồn tại. Cơ thể có da. Khái niệm có định nghĩa. Những ranh giới này phục vụ những mục đích — sống sót, phối hợp, giao tiếp.

Nhưng ranh giới có ích rất dễ bị nhầm thành ranh giới sau cùng.

Một tế bào có màng, vậy mà nó chỉ tồn tại nhờ trao đổi với những gì quanh nó. Một con người có cơ thể, vậy mà chỉ tồn tại nhờ các mối quan hệ — sinh học, xã hội, sinh thái.

Ranh giới sắp xếp những gì đang tồn tại. Chúng không chia nó thành những kiểu tồn tại tách biệt.

Để điều này dễ cảm nhận chứ không trừu tượng, một hình ảnh đơn giản sẽ giúp ích. Bạn có thể vạch một đường trên cát mà cát không trở thành hai chất khác nhau.

Đường vạch là thật. Cát là một.

Nếu điều đó đúng — nếu thực tại là một thứ hiện ra thành nhiều, chứ không phải nhiều thứ giả vờ là một — thì điều theo sau là một sự sửa sai. Từ để gọi sự sửa sai ấy là thống nhất. Không phải sự giống hệt nhau. Không phải xóa bỏ khác biệt. Chỉ là nhận ra rằng phân biệt không đòi hỏi phải cắt đứt kết nối.

Một khi thấy được điều này, mối liên hệ giữa điều chúng ta tin về thế giới và cách chúng ta đối xử với nhau trở nên không thể né tránh.