Die getuienis

Verskeie kere in Johannes spreek Jesus die twee woorde uit met glad niks daarna nie. Nie Ek is die brood nie. Nie Ek is die wynstok nie. Net: EK IS.

Voordat Abraham gebore is, ego eimi. Nie Ek was nie. Ek is. Teenwoordige tyd, toegepas vóór die aartsvader. Die volgende vers teken aan wat die skare gedoen het. Hulle het klippe opgetel.

Onder die wet van Moses moes enigeen wat die Naam gelaster het, met klippe doodgegooi word. Die teks het nie hierdie boek nodig om te vertolk wat die skare gehoor het nie. Die klippe teken aan wat die skare gehoor het.

Daar is ander. Tensy julle glo dat ego eimi, sal julle in julle sondes sterwe — niks ná die woorde ingevul nie. Sodat julle, wanneer dit gebeur, sal glo dat ego eimi. En wanneer die groep wat hom kom arresteer, Jesus van Nasaret noem en hy antwoord ego eimi, teken die teks aan dat hulle teruggedeins en op die grond geval het.

Soldate val nie neer as ’n man sy naam bevestig nie.

Met niks daarna nie, is daar niks anders wat die woorde kan doen nie.

Hierdie laag raak regstreeks aan KS-AC.2. As die twee woorde vir Joodse hoorders van die eerste eeu geen gewig van die goddelike naam gedra het nie, het die klippe en die val ’n ander verklaring nodig. Hierdie boek ken nie een nie.

Al sewe die ego eimi-uitsprake met ’n beeld — die brood, die lig, die deur, die weg — kom net in die Evangelie van Johannes voor. Nie een in Matteus nie. Nie een in Markus nie. Nie een in Lukas nie. Die kaal EK IS is ouer. Markus het dit op die water en voor die hoëpriester, in die antwoord wat die aanklag van godslastering uitlok, en Matteus behou die wandeling op die water. Die kaal woorde is die ou woorde. Die predikate is Johannes s’n.

In die drie evangelies wat in tyd die naaste aan die gebeure is — die drie wat die waarskynlikste die historiese Jesus bewaar — maak hy nie een keer aanspraak op eksklusiwiteit nie. Hy vertel gelykenisse. Hy leer etiek. Hy handel.

Johannes is laaste saamgestel — dekades ná Markus, ’n dekade of meer ná Matteus en Lukas — deur ’n gemeenskap met ’n eie teologiese agenda, naby aan Paulus s’n. Vir die grootste deel van die moderne wetenskap, oor metodologiese en ideologiese skeidslyne heen, was die gevolgtrekking dieselfde: materiaal wat net in Johannes voorkom, is die minste betroubaar om die historiese Jesus te rekonstrueer.

Dit maak Johannes nie waardeloos nie. Johannes bevat van die mooiste prosa in die antieke wêreld en teologiese insig wat ’n beskawing gevorm het. Maar Johannes is teologie, nie biografie nie.

’n Leermeester wat onthou word, sê wat hy gesê het. ’n Gekonstrueerde Christus sê wat die gemeenskap nodig het dat hy moet sê.

Die historiese argument maak die uitsprake nie af nie. Dit gee hulle ’n ander plek. Dit is nie die stigter wat praat nie. Dit is die tradisie wat deur die stigter praat, en die tradisie het reeds naby aan Paulus gestaan.

Selfs binne Johannes weerspreek Jesus die lesing van eksklusiwiteit.

Hy haal die psalm aan: staan daar nie in julle wet geskrywe nie, Ek het gesê julle is gode? As die goddelike EK IS net syne is, hoekom gryp hy na ’n vers wat ander gode noem?

Ek is in my Vader, en julle is in My, en Ek is in julle. Dit is veertien verse ná die steier se meesterslot. Dieselfde hoofstuk. Dieselfde toespraak. Eenheid, nie hiërargie nie.

Dat hulle almal een mag wees, Vader, net soos U in My is en Ek in U. Die gebed is vir eenwees. Nie vir sortering nie.

En Lukas laat hom sê die koninkryk van God is binne-in julle — of tussen julle; die Grieks dra albei, en albei plaas dit hier. Nie daar bo nie. Nie deur ’n priester nie. Binne-in, tussen.

Dit is nie onbekende verse uit die kantlyn nie. Hulle word in dieselfde evangelies gespreek, soms in dieselfde hoofstuk as die aansprake op eksklusiwiteit.

Die steier het gekies om op een vers te bou en die een veertien verse later te ignoreer. Dit is ’n keuse. Hierdie boek maak die ander keuse.

Iemand sal die reël in die sinoptiese evangelies opper wat die meeste soos ’n hek klink. Matteus en Lukas laat Jesus sê dat niemand die Vader ken nie behalwe die Seun, en enigeen aan wie die Seun Hom wil openbaar.

Lees die hele sin, nie die begin daarvan nie. Die kennis is vir presies een sinsdeel eksklusief, en dan word dit weggegee. Enigeen aan wie die Seun Hom wil openbaar. Dit is nie ’n slot nie. Dit is ’n aangesteekte kers wat omdraai om ander kerse aan te steek.

Die plek buite Johannes waar hy die meeste soos ’n muur klink, is die plek waar hy midde-in die sin ’n deur in die muur bou. Hierdie boek hoef daardie vers nie weg te verklaar nie. Dit is aan hierdie boek se kant.

Die Evangelie van Tomas, in 1945 by Nag Hammadi gevind. ’n Versameling uitsprake. Geen kruisigingsverhaal nie. Geen opstandingsteologie nie. Geen aansprake op eksklusiwiteit nie. Net woorde.

Die koninkryk is binne-in julle, en dit is buite julle. Kloof ’n stuk hout; Ek is daar. Lig die klip op, en julle sal My daar vind. Wie uit my mond drink, sal soos Ek word; Ek self sal daardie persoon word.

Nie hiërargie nie. Identifikasie. Die EK IS is nie een man se besit nie.

Die datering van Tomas word betwis. Die datum maak minder saak as onafhanklikheid. As sy uitsprake van Johannes afkomstig is, bewys hulle niks nie. As hulle ’n onafhanklike stroom van vroeë Jesus-materiaal bewaar, bewys hulle dat die eksklusiwiteit bygevoeg is.

Twee tradisies het sy woorde bewaar. Een het die lering bewaar. Die ander het die slot bygevoeg.

Eckhart. ’n Dominikaan wat ’n leerstoel in teologie in Parys beklee het. Hy het van binne die instelling gepreek, in die instelling se eie taal, met sy eie tekste, en by ’n lesing uitgekom wat die instelling onnodig gemaak het. Die oog waardeur ek God sien, is dieselfde oog waardeur God my sien. Een oog. Nie twee nie.

Sy lering is in 1329 veroordeel, agt-en-twintig stellings as ketters of verdag verklaar. Hy was reeds dood. Die steier kon nie die prediker doodmaak nie, dus het dit die lesing doodgemaak — op papier, in ink — en die man saam daarmee laat vergeet word. Soms is dit hoe ’n lering uit die weg geruim word. Nie ’n vuur op die plein nie. Agt-en-twintig reëls in Latyn en ’n handtekening in Avignon.

Die Didache. Die vroegste bekende Christelike kategismus, deur baie geleerdes in die eerste eeu gedateer — moontlik voor Johannes, moontlik voor sommige van die sinoptiese evangelies. Die meeste lesers van die Bybel het nog nooit daarvan gehoor nie, en daardie stilte is op sigself betekenisvol.

Dit bevat die lering van die twee weë — die weg van die lewe en die weg van die dood. Etiese onderrig. Praktiese leiding vir die gemeenskap. Byna geen teologie oor Jesus nie. Geen erfsonde nie. Geen versoening nie. Die naaste aan ’n hek is ’n reël dat net die gedooptes aan die tafel eet — ’n reël van die maaltyd, nie ’n aanspraak dat die EK IS aan een man behoort nie.

Dit lyk byna glad nie soos die Geloofsbelydenis van Nicea nie. Dit lyk baie soos die Bergrede.

Die Didache is die kwitansie.

Die historiese rekord sê die aansprake op eksklusiwiteit is laat. Sy eie woorde elders sê die EK IS is universeel. Tomas bewaar ’n Jesus sonder eksklusiwiteit. Eckhart het die EK IS van binne die Christendom as universele bewustheid gelees, en sy lering is daarvoor veroordeel. Die Didache toon ’n vroeë lering wat eties was, nie teologies nie.

Die lesing het bestaan. Die steier het dit doodgemaak.

Dit is nie ’n samesweringsteorie nie. Dit is ’n gedokumenteerde historiese feit. Die lesing is binne die tradisie gebore, en die tradisie het dit vernietig, veroordeel of begrawe. Nie omdat dit verkeerd was nie. Omdat dit die steier onnodig gemaak het.

Toe ek dit die eerste keer verstaan het — dat die lesing waarby ek onafhanklik uitgekom het, reeds binne die tradisie bestaan het en deur die tradisie tereggestel is — was die gewig nie triomf nie. Dit was verdriet.

Die lesing het nie ontdek hoef te word nie. Dit moes teruggevind word.