Is jy seker?

Jy hou jou jonger broer se hand vas. Jou ma is agter jou. ’n Soldaat wys. Links of regs. Mans en seuns na links. Vroue en kinders na regs.

Jou ma trek aan jou broer. Die soldaat trek aan jou. Jou ma skree. Jou broer huil. Jy is vyftien, en die laaste wat jy van jou gesin sien, is jou broer se gesig wat verdwyn in ’n skare vroue wat op busse gelaai word.

Srebrenica, Julie 1995. Agtduisend Bosniakse Moslemmans en -seuns, van hulle gesinne geskei of gevang terwyl hulle gevlug het, na velde geneem, in groepe doodgeskiet, in massagrafte begrawe. Sommige lewend begrawe. Die sortering was etnies en godsdienstig. Nie wat hulle gedoen het nie. Wat hulle was.

Die gesag was die steier. Die liggaam lê op die grond.

Dit is ’n Saterdagaand. Jy is in ’n nagklub. Die bas is in jou bors. Jou vriende is langs jou. Jy dra ’n hemp wat jy gister gekoop het. Jy is lewendig op die spesifieke manier waarop ’n mens om middernag op ’n Saterdag lewendig is. ’n Vertrek vol musiek en vreemdelinge wat soos familie voel. In hierdie vertrek hoef jy jouself nie te verduidelik nie.

Orlando, Junie 2016. Nege-en-veertig mense doodgemaak deur ’n man wat tydens die aanval trou aan ISIS gesweer het. Die slagoffers was meestal jonk, meestal Latyns-Amerikaans, meestal LGBTQ.

Die steier se merking van die buitegroep — seks tussen mans as gruwel, in Levitikus, weer veroordeel deur Paulus en deur die Koran — is deel van die geloofsbelydenis van die beweging waaraan hy trou gesweer het.

Hy het die sneller getrek. Die tekste het die geweer gelaai.

Die gesag was godsdienstig. Die liggaam lê op die grond.

Jy is drie-en-twintig. Jy is al vier jaar in hierdie sel. Die papier is ingesmokkel. Die pen word gedeel. Jy skryf klein. Jy vertel haar van die lig wat om vieruur die middag deur die hoë venster inkom. Jy vou die brief in ’n vierkant so groot soos ’n vuurhoutjiedosie en sit dit in jou linkerskoen. Jy gebruik altyd die linkerskoen.

Iran, Julie 1988. ’n Fatwa het die teregstelling van politieke gevangenes beveel. Die verrigtinge het minute geduur. ’n Paar vrae is gevra. Een verkeerde antwoord was genoeg. Dié wat verkeerd geantwoord het, was binne ’n dag of twee dood. Skattings wissel van minder as drieduisend tot dertigduisend. Die liggame is in massagrafte begrawe. Families is maande lank nie ingelig nie. Aan die meeste is nooit gesê waar nie.

In Augustus 2025 het die regime Afdeling 41 van Behesht-e Zahra in Teheran, waar politieke gevangenes gelê het wat vroeër in die dekade tereggestel is, toegeplavei en daarvan ’n parkeerterrein gemaak. Nie tevrede daarmee om die gevangenes dood te maak nie, het die steier die grafte uitgewis.

Die gesag was godsdienstig. Die liggaam lê op die grond.

Jou vrou is langs jou. Jou dogter is op haar skoot. Sy is drie. Sy hou ’n lappop met een knoopoog vas. Jy het gesê jy sal dit regmaak.

In jou trommel: twee stel klere, ’n kookpot, jou vrou se troujuwele weggesteek in ’n naaimasjien, en ’n foto van die huis wat jy agterlaat. Die huis brand nog nie. Teen môre sal dit brand.

Augustus 1947. Treine wat vlugtelinge vervoer, aangeval deur bendes aan albei kante van die nuwe grens. Hindoe-bendes. Moslem-bendes. Sikh-bendes. Treine het vol lewende passasiers vertrek en vol lyke aangekom.

Die vraag was nie wat jy gedoen het nie. Die vraag was wat jy geglo het.

Die gesag was godsdienstig, tweesydig, simmetries. Albei kante. Alle kante. Die liggaam lê op die grond.

Jy is Rohingya. Jy woon jou hele lewe lank al in hierdie dorpie. Jou pa het hier gewoon. Sy pa het hier gewoon.

Jy is ’n Moslem in ’n Boeddhistiese land. Jy was nog nooit ’n burger nie. Jou kinders was nog nooit burgers nie.

Jy maak tee. Dit is vyfuur in die oggend. Die soldate daag om kwart oor op.

Augustus 2017. Dorpies met dagbreek omsingel. Mans van vroue geskei. Huise aan die brand gesteek met gesinne binne. Sowat sewehonderd-en-veertigduisend het gevlug; meer as ’n miljoen is nou in Bangladesj. Skattings van die dooies wissel van sowat seweduisend in die eerste maand tot vyf-en-twintigduisend. Die monnike het jare lank die grond voorberei.

Die godsdiens van deernis. Die godsdiens van die middelweg.

Die gesag was godsdienstig. Die liggaam lê op die grond.

Mykhailo Kovalenko. Hy is twee-en-sestig. Dit is 5 Maart 2022 en hy kry sy gesin uit Boetsja uit, wat die gewone ding is wat ’n man doen wanneer die beskieting begin.

Die motor word by ’n kontrolepunt in Jabloenskastraat voorgekeer. Hy klim uit. Hy steek sy hande in die lug, want dit is wat jy doen.

Hy word van naby geskiet.

Sy liggaam lê nege-en-twintig dae lank in Jabloenskastraat.

Sy hande was in die lug. Hy was besig om sy vrou en dogter van die gevaar weg te neem. Daar is geen weergawe hiervan waarin hy vir enigiemand ’n bedreiging was nie, en almal by daardie kontrolepunt kon dit sien.

Die gesag was nie godsdienstig nie. Die gesag was nasionaal. Sekulêr. Imperiaal.

Die liggaam lê op die grond.

Nie elke lem vereis ’n skrif nie. Die gesag het verander. Die liggaam nie.

Ses liggame. Ses gewone oggende. Ses gesagte.

Vyf van hierdie gesagte was godsdienstig. Een was sekulêr. Die liggaam was elke keer dieselfde.

Die gesag het elke keer verander. Die liggaam het nie een keer verander nie.

Dit was nooit net godsdiens nie. Dit was nooit net nasionalisme nie. Dit was nooit net ideologie nie.

Dit was altyd sekerheid.

Jou sekerheid. Nie ondersoek nie. Nie getoets nie. Nie bevraagteken nie. Die sekerheid dat jy reg is, en hulle verkeerd, en dat daar, omdat hulle verkeerd is, iets aan hulle gedoen moet word.

Noem die ding wat jy glo. Die ding waaroor jy die sekerste is.

Plaas nou ’n liggaam voor dit op die grond. ’n Regte mens. Dood omdat iemand daardie oortuiging gehad en met sekerheid daarvolgens opgetree het.

Kyk na die liggaam. Kyk dan na die oortuiging.

Is die oortuiging die liggaam werd?

As ja — jy is die klip, die tou, die koeël, die bom. Die plastieksleutel, die fatwa, die sedepolisie. Die gepeupel op die trein, die soldaat op straat, die monnik met die pamflet. Die argitektuur wat dit alles regverdig laat voel het.

As nee — jy het pas die enigste ding gedoen wat hierdie boek gevra het. Jy het die liggaam voor die oortuiging geplaas.

Die liggaam wen. Die liggaam wen altyd. Die liggaam is die enigste gesag wat nie in geweld ineenstort nie. Want die liggaam beweer nie dat dit reg is nie.

Die liggaam beweer net dat dit hier is.

Vertrou die liggaam.